Purusha Suktam
पुरुष सूक्तम् • Purusha Suktam
About
Purusha Suktam is one of the most important Vedic hymns describing the cosmic sacrifice of the primordial being (Purusha) from whom the universe was created. It describes the creation of the cosmos, the origin of the Vedas, social order, and all beings from the cosmic Purusha.
पुरुष सूक्तम् सबसे महत्वपूर्ण वैदिक सूक्तों में से एक है जो आदि पुरुष के ब्रह्मांडीय यज्ञ का वर्णन करता है जिससे सृष्टि की उत्पत्ति हुई। यह ब्रह्मांड की रचना, वेदों की उत्पत्ति, सामाजिक व्यवस्था और सभी प्राणियों की उत्पत्ति का वर्णन करता है।
Quick Reference
Benefits
- Grants spiritual knowledge and wisdom
- Removes sins and purifies the soul
- Bestows divine blessings
- Brings prosperity and well-being
- Removes obstacles
- Grants moksha (liberation)
- Used in all major Vedic rituals
When to Recite
| Days | Daily, Ekadashi, All auspicious days |
| Times | Morning, During homas and yagnas, During abhishekam |
| Occasions | Temple rituals, Vishnu/Narayana worship, All Vedic ceremonies |
| Recommended Count | As part of ritualistic worship |
Verses
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्॥
Sahasra-shirsha Purushah Sahasrakshah Sahasrapat | Sa Bhumim Vishvato Vritva Atyatishthat Dashangulam ||
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति॥
Purusha Evedam Sarvam Yad Bhutam Yachcha Bhavyam | Utamritatvasyeshano Yad Annena Atirohati ||
एतावानस्य महिमातो ज्यायांश्च पूरुषः। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि॥
Etavan Asya Mahima Ato Jyayamscha Purushah | Pado'sya Vishva Bhutani Tripad Asyamritam Divi ||
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः। ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि॥
Tripad Urdhva Udait Purushah Pado'syehabhavat Punah | Tato Vishvang Vyakramat Sashanashane Abhi ||
तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः। स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः॥
Tasmad Virad Ajayata Virajo Adhi Purushah | Sa Jato Atyarichyata Paschad Bhumim Atho Purah ||
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत। वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः॥
Yat Purushena Havisha Deva Yajnam Atanvata | Vasanto Asyasidajyam Grishma Idhmah Sharad Havih ||
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः। तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये॥
Tam Yajnam Barhishi Praukshan Purusham Jatam Agratah | Tena Deva Ayajanta Sadhya Rishayashcha Ye ||
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम्। पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये॥
Tasmad Yajnat Sarvahutah Sambhritam Prishadajyam | Pashums Tamshchakre Vayavyan Aranyan Gramyashcha Ye ||
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत॥
Tasmad Yajnat Sarvahuta Richah Samani Jajnire | Chhandamsi Jajnire Tasmad Yajus Tasmad Ajayata ||
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः। गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः॥
Tasmad Ashva Ajayanta Ye Ke Chobhayadatah | Gavo Ha Jajnire Tasmat Tasmaj Jata Ajavayah ||
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्। मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते॥
Yat Purusham Vyadadhuh Katidha Vyakalpayan | Mukham Kim Asya Kau Bahu Ka Uru Pada Uchyete ||
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत॥
Brahmano'sya Mukham Asid Bahu Rajanyah Kritah | Uru Tad Asya Yad Vaishyah Padbhyam Shudro Ajayata ||
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत। मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत॥
Chandrama Manaso Jatash Chakshoh Suryo Ajayata | Mukhad Indrash Chagnish Cha Pranad Vayur Ajayata ||
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत। पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन्॥
Nabhya Asid Antarikksham Shirshno Dyauh Samavartata | Padbhyam Bhumir Dishah Shrotrat Tatha Lokan Akalpayan ||
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः। देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्॥
Saptasyasan Paridhayah Trih Sapta Samidhah Kritah | Deva Yad Yajnam Tanvana Abadhnnan Purusham Pashum ||
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्। ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः॥
Yajnena Yajnam Ayajanta Devastani Dharmani Prathamanyasan | Te Ha Nakam Mahimanah Sachanta Yatra Purve Sadhyah Santi Devah ||
