Bhaja Govindam
भज गोविन्दम् • भजगोविन्दम्
About
Bhaja Govindam, also known as Moha Mudgara (The Hammer to Crush Delusion), is one of the most popular compositions of Adi Shankaracharya. According to tradition, Shankara composed the first 12 verses (Dwadasha Manjarika Stotra) spontaneously upon seeing an old scholar in Varanasi mechanically memorizing Panini's grammar rules. His disciples then added one verse each, creating the complete 31-verse composition. This profound work emphasizes the futility of worldly attachments and the importance of seeking God while there is still time.
भज गोविन्दम्, जिसे मोहमुद्गर (मोह को चूर करने वाला हथौड़ा) भी कहा जाता है, आदि शंकराचार्य की सबसे लोकप्रिय रचनाओं में से एक है। परंपरा के अनुसार, शंकर ने काशी में एक वृद्ध विद्वान को यंत्रवत् पाणिनि के व्याकरण सूत्र रटते देखकर पहले 12 श्लोक (द्वादश मंजरिका स्तोत्र) स्वतः रच दिए। फिर उनके शिष्यों ने एक-एक श्लोक जोड़कर 31 श्लोकों की पूर्ण रचना बनाई। यह गहन रचना सांसारिक आसक्तियों की व्यर्थता और समय रहते भगवान की शरण लेने के महत्व पर बल देती है।
Quick Reference
Benefits
- Removes delusion and worldly attachment
- Awakens spiritual consciousness
- Develops detachment (Vairagya)
- Leads to wisdom and self-realization
- Reminds of life's impermanence
- Inspires devotion to God
- Frees from the fear of death
- Grants mental peace and clarity
- Leads towards moksha (liberation)
- Destroys ignorance and ego
When to Recite
| Days | Daily, Wednesday, Thursday, Ekadashi |
| Times | Morning during Brahma Muhurta, Evening meditation, During contemplation |
| Occasions | Spiritual retreats, When seeking guidance, Times of confusion, For developing detachment |
| Recommended Count | Once daily with contemplation on the meaning |
Verses
भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते। सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे॥
Bhaja Govindam Bhaja Govindam Govindam Bhaja Mudhamate | Samprapte Sannihite Kale Nahi Nahi Rakshati Dukrin-karane ||
मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम्। यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम्॥
Mudha Jahihi Dhanagama-trishnam Kuru Sadbuddhim Manasi Vitrishnam | Yal-labhase Nija-karmopattam Vittam Tena Vinodaya Chittam ||
नारीस्तनभरनाभीदेशं दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम्। एतन्मांसवसादिविकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम्॥
Nari-stana-bhara-nabhi-desham Drishtva Ma Ga Mohavesham | Etan-mamsa-vasadi-vikaram Manasi Vichintaya Varam Varam ||
नलिनीदलगतजलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम्। विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम्॥
Nalinidala-gata-jalam-atitaralam Tadvaj-jivitam-atishaya-chapalam | Viddhi Vyadhy-abhimana-grastam Lokam Shoka-hatam Cha Samastam ||
यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तावन्निजपरिवारो रक्तः। पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे॥
Yavad-vittopaarjana-saktas-tavan-nija-parivaro Raktah | Pashchaj-jivati Jarjara-dehe Vartam Ko'pi Na Prichchhati Gehe ||
यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे। गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये॥
Yavat-pavano Nivasati Dehe Tavat-prichchhati Kushalam Gehe | Gatavati Vayau Dehapaye Bharya Bibhyati Tasmin-kaye ||
बालस्तावत्क्रीडासक्तस्तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः। वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः॥
Balas-tavat-krida-saktas-tarunas-tavat-taruni-saktah | Vriddhas-tavach-chinta-saktah Parame Brahmani Ko'pi Na Saktah ||
का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः। कस्य त्वं कः कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः॥
Ka Te Kanta Kaste Putrah Samsaro'yam-ativa Vichitrah | Kasya Tvam Kah Kuta Ayatas-tattvam Chintaya Tadiha Bhratah ||
सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वं निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम्। निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः॥
Satsangatve Nissangatvam Nissangatve Nirmohatvam | Nirmohatve Nischala-tattvam Nischala-tattve Jivanmuktih ||
वयसि गते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः। क्षीणे वित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः॥
Vayasi Gate Kah Kama-vikarah Shushke Nire Kah Kasarah | Kshine Vitte Kah Parivarah Jnate Tattve Kah Samsarah ||
मा कुरु धनजनयौवनगर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वम्। मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा॥
Ma Kuru Dhana-jana-yauvana-garvam Harati Nimeshat-kalah Sarvam | Mayamayam-idam-akhilam Hitva Brahma-padam Tvam Pravisha Viditva ||
दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः। कालः क्रीडति गच्छत्यायुस्तदपि न मुञ्चत्याशावायुः॥
Dina-yaminyau Sayam Pratah Shishira-vasantau Punar-ayatah | Kalah Kridati Gachchhaty-ayus-tadapi Na Munchaty-asha-vayuh ||
का ते कान्ता धनगतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता। त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका॥
Ka Te Kanta Dhana-gata-chinta Vatula Kim Tava Nasti Niyanta | Tri-jagati Sajjana-sangatir-eka Bhavati Bhavarnava-tarane Nauka ||
जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बरबहुकृतवेषः। पश्यन्नपि च न पश्यति मूढो ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः॥
Jatilo Mundi Lunchita-keshah Kashayambara-bahu-krita-veshah | Pashyann-api Cha Na Pashyati Mudho Hy-udara-nimittam Bahu-krita-veshah ||
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम्। वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम्॥
Angam Galitam Palitam Mundam Dashana-vihinam Jatam Tundam | Vriddho Yati Grihitva Dandam Tadapi Na Munchaty-asha-pindam ||
अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः। करतलभिक्षस्तरुतलवासस्तदपि न मुञ्चत्याशापाशः॥
Agre Vahnih Prishthe Bhanuh Ratrau Chubuka-samarpita-januh | Kara-tala-bhikshas-taru-tala-vasas-tadapi Na Munchaty-asha-pashah ||
कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम्। ज्ञानविहीनः सर्वमतेन भजति न मुक्तिं जन्मशतेन॥
Kurute Ganga-sagara-gamanam Vrata-paripaalanam-athava Danam | Jnana-vihinah Sarva-matena Bhajati Na Muktim Janma-shatena ||
सुरमन्दिरतरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः। सर्वपरिग्रहभोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः॥
Sura-mandira-taru-mula-nivasah Shayya Bhutalam-ajinam Vasah | Sarva-parigraha-bhoga-tyagah Kasya Sukham Na Karoti Viragah ||
योगरतो वा भोगरतो वा सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः। यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव॥
Yoga-rato Va Bhoga-rato Va Sanga-rato Va Sanga-vihinah | Yasya Brahmani Ramate Chittam Nandati Nandati Nandatyeva ||
भगवद्गीता किञ्चिदधीता गङ्गाजललवकणिका पीता। सकृदपि येन मुरारिसमर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा॥
Bhagavad-gita Kinchid-adhita Ganga-jala-lava-kanika Pita | Sakrid-api Yena Murari-samarcha Kriyate Tasya Yamena Na Charcha ||
पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम्। इह संसारे बहुदुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे॥
Punarapi Jananam Punarapi Maranam Punarapi Janani-jathare Shayanam | Iha Samsare Bahu-dustare Kripaya'pare Pahi Murare ||
रथ्याचर्पटविरचितकन्थः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः। योगी योगनियोजितचित्तो रमते बालोन्मत्तवदेव॥
Rathya-charpata-virachita-kanthah Punya-punya-vivarjita-panthah | Yogi Yoga-niyojita-chitto Ramate Balonmattavadeva ||
कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः। इति परिभावय सर्वमसारं विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम्॥
Kastvam Ko'ham Kuta Ayatah Ka Me Janani Ko Me Tatah | Iti Paribhavaya Sarvam-asaram Vishvam Tyaktva Svapna-vicharam ||
त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुर्व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः। भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम्॥
Tvayi Mayi Chanyatraiko Vishnur-vyartham Kupyasi Mayy-asahishnuh | Bhava Sama-chittah Sarvatra Tvam Vanchhasya-chirad-yadi Vishnuutvam ||
शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ। सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम्॥
Shatrau Mitre Putre Bandhau Ma Kuru Yatnam Vigraha-sandhau | Sarvasminn-api Pashyatmanam Sarvatrotsrija Bhedajnanam ||
कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽऽत्मानं भावय कोऽहम्। आत्मज्ञानविहीना मूढास्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः॥
Kamam Krodham Lobham Moham Tyaktvatmanam Bhavaya Ko'ham | Atma-jnana-vihina Mudhas-te Pachyante Naraka-nigudhah ||
गेयं गीतानामसहस्रं ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम्। नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम्॥
Geyam Gita-nama-sahasram Dhyeyam Shripati-rupam-ajasram | Neyam Sajjana-sange Chittam Deyam Dina-janaya Cha Vittam ||
सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः। यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम्॥
Sukhatah Kriyate Ramabhogah Pashchad-dhanta Sharire Rogah | Yadyapi Loke Maranam Sharanam Tadapi Na Munchati Papacharanam ||
अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम्। पुत्रादपि धनभाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिता रीतिः॥
Artham-anartham Bhavaya Nityam Nasti Tatah Sukha-leshah Satyam | Putrad-api Dhana-bhajam Bhitih Sarvatraisha Vihita Ritih ||
प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्यविवेकविचारम्। जाप्यसमेतसमाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम्॥
Pranayamam Pratyaharam Nitya-anitya-viveka-vicharam | Japya-sameta-samadhi-vidhanam Kurvavadhanam Mahad-avadhanam ||
गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः। सेन्द्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम्॥
Guru-charanambuja-nirbhara-bhaktah Samsarad-achirad-bhava Muktah | Sendriya-manasa-niyamad-evam Drakshyasi Nija-hridayastham Devam ||
