Mahavakyas - Great Sayings of Upanishads
महावाक्य - उपनिषदों की महान उक्तियां
About
The Mahavakyas are the 'Great Sayings' of the Upanishads, representing the highest truth of Vedantic philosophy. These profound declarations encapsulate the essence of non-dual (Advaita) wisdom, proclaiming the identity of the individual soul (Atman) with the Supreme Reality (Brahman). The four principal Mahavakyas are associated with the four Vedas, though additional great sayings from various Upanishads are also included here. These utterances are not mere philosophical statements but are meant to be meditated upon for direct realization of the Self.
महावाक्य उपनिषदों की 'महान उक्तियां' हैं, जो वेदांत दर्शन के सर्वोच्च सत्य का प्रतिनिधित्व करती हैं। ये गहन घोषणाएं अद्वैत ज्ञान के सार को समाहित करती हैं, जो जीवात्मा (आत्मा) की परम सत्ता (ब्रह्म) के साथ एकता की घोषणा करती हैं। चार मुख्य महावाक्य चार वेदों से संबंधित हैं, यद्यपि विभिन्न उपनिषदों के अन्य महान वचन भी यहां शामिल हैं। ये उक्तियां केवल दार्शनिक कथन नहीं हैं, बल्कि आत्म-साक्षात्कार के लिए ध्यान किए जाने के लिए हैं।
Quick Reference
Verses
प्रज्ञानं ब्रह्म॥
Prajñānaṁ Brahma ||
अहं ब्रह्मास्मि॥
Ahaṁ Brahmāsmi ||
तत्त्वमसि॥
Tattvamasi ||
अयमात्मा ब्रह्म॥
Ayamātmā Brahma ||
सर्वं खल्विदं ब्रह्म॥
Sarvaṁ khalvidaṁ Brahma ||
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः॥
Brahma satyaṁ jaganmithyā jīvo brahmaiva nāparaḥ ||
एकमेवाद्वितीयम्॥
Ekamevādvitīyam ||
यो वै भूमा तत्सुखम्॥
Yo vai bhūmā tatsukham ||
सोऽहमस्मि॥
So'hamasmi ||
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्॥
Īśāvāsyamidaṁ sarvaṁ yatkiñca jagatyāṁ jagat ||
सच्चिदानन्द स्वरूपं ब्रह्म॥
Saccidānanda svarūpaṁ Brahma ||
ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति॥
Brahmavid brahmaiva bhavati ||
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्॥
Ānando brahmeti vyajānāt ||
असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय॥
Asato mā sadgamaya | Tamaso mā jyotirgamaya | Mṛtyormā amṛtaṁ gamaya ||
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥
Sarve bhavantu sukhinaḥ sarve santu nirāmayāḥ | Sarve bhadrāṇi paśyantu mā kaścidduḥkhabhāgbhavet ||
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥
Oṁ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṁ pūrṇātpūrṇamudacyate | Pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ||
सत्यमेव जयते नानृतम्॥
Satyameva jayate nānṛtam ||
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते॥
Vidyāṁ cāvidyāṁ ca yastadvedobhayaṁ saha | Avidyayā mṛtyuṁ tīrtvā vidyayā'mṛtamaśnute ||
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥
Yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | Sarvabhūteṣu cātmānaṁ tato na vijugupsate ||
यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासस्व। तद् ब्रह्मेति॥
Yato vā imāni bhūtāni jāyante | Yena jātāni jīvanti | Yatprayantyabhisaṁviśanti | Tadvijijñāsasva | Tad brahmeti ||