Chanakya Neeti Shlokas
चाणक्य नीति श्लोक
About
Chanakya Neeti is a collection of aphorisms composed by the great Indian strategist and philosopher Chanakya (also known as Kautilya or Vishnugupta). These timeless verses cover topics ranging from ethics, governance, human nature, wealth management, to practical wisdom for daily life. Chanakya was the royal advisor to Emperor Chandragupta Maurya and is credited with the establishment of the Mauryan Empire.
चाणक्य नीति महान भारतीय रणनीतिकार और दार्शनिक चाणक्य (कौटिल्य या विष्णुगुप्त) द्वारा रचित सूत्रों का संग्रह है। ये कालजयी श्लोक नैतिकता, शासन, मानव स्वभाव, धन प्रबंधन से लेकर दैनिक जीवन के व्यावहारिक ज्ञान तक के विषयों को समेटे हुए हैं। चाणक्य सम्राट चंद्रगुप्त मौर्य के राजगुरु थे और मौर्य साम्राज्य की स्थापना का श्रेय उन्हें जाता है।
Quick Reference
Verses
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत्। आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः॥
Mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭavat | Āmavatsarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ ||
कामः क्रोधस्तथा लोभो मदमोहौ च षट् रिपवः। एते रिपवः प्राज्ञैः त्यक्तव्याः सुखमिच्छता॥
Kāmaḥ krodhastathā lobho madamohau ca ṣaṭ ripavaḥ | Ete ripavaḥ prājñaiḥ tyaktavyāḥ sukhamicchatā ||
आपदामापन्तरं साधु मित्रं जानाति नेतरम्। सम्पत्तौ चापदि च तं विद्यात्साधुमित्रकम्॥
Āpadāmāpantaraṁ sādhu mitraṁ jānāti netaram | Sampattau cāpadi ca taṁ vidyātsādhumitrakam ||
सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्। वायसात्पञ्च शिक्षेच्च षट्शुनस्त्रीणि गर्दभात्॥
Siṁhādekaṁ bakādekaṁ śikṣeccatvāri kukkuṭāt | Vāyasātpañca śikṣecca ṣaṭśunastrīṇi gardabhāt ||
प्रभूतं कार्यमल्पं वा यन्नरः कर्तुमिच्छति। सर्वारम्भेण तत्कार्यं सिंहादेकं प्रचक्षते॥
Prabhūtaṁ kāryamalpaṁ vā yānnaraḥ kartumicchati | Sarvārambheṇa tatkāryaṁ siṁhādekaṁ pracakṣate ||
पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्। कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम्॥
Pustakasthā tu yā vidyā parahastagataṁ dhanam | Kāryakāle samutpanne na sā vidyā na taddhanam ||
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥
Jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ | Sa hetuḥ sarvavidyānāṁ dharmasya ca dhanasya ca ||
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाऽलंकृतोऽपि सन्। मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयंकरः॥
Durjanaḥ parihartavyo vidyayā'laṅkṛto'pi san | Maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kimasau na bhayaṅkaraḥ ||
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च। वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत्॥
Arthanāśaṁ manastāpaṁ gṛhe duścaritāni ca | Vañcanaṁ cāpamānaṁ ca matimānna prakāśayet ||
आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे। राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः॥
Āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṅkaṭe | Rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ ||
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः। नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना॥
Nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṁ nāpagānāṁ mahodadhiḥ | Nāntakaḥ sarvabhūtānāṁ na puṁsāṁ vāmalocanā ||
न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि। व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्॥
Na corahāryaṁ na ca rājahāryaṁ na bhrātṛbhājyaṁ na ca bhārakāri | Vyaye kṛte vardhata eva nityaṁ vidyādhanaṁ sarvadhanapradhānam ||
यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु। तस्य ज्ञानेन मोक्षेण किं जटाभस्मलेपनैः॥
Yasya cittaṁ dravībhūtaṁ kṛpayā sarvajantūṣu | Tasya jñānena mokṣeṇa kiṁ jaṭābhasmalepanaiḥ ||
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा। द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति॥
Anāgatavidhātā ca pratyutpannamatistathā | Dvāvetau sukhamedhete yadbhaviṣyo vinaśyati ||
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः। विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति॥
Prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ | Vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ prārabdhamuttamaguṇā na parityajanti ||
न विश्वसेत्कुमित्रे च मित्रे चापि न विश्वसेत्। कदाचित्कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत्॥
Na viśvasetkumitre ca mitre cāpi na viśvaset | Kadācitkupitaṁ mitraṁ sarvaṁ guhyaṁ prakāśayet ||
सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने। त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्ययने जपदानयोः॥
Saṁtoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane | Triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ ||
स्वयं कर्म करोत्यात्मा स्वयं तत्फलमश्नुते। स्वयं भ्रमति संसारे स्वयं तस्माद्विमुच्यते॥
Svayaṁ karma karotyātmā svayaṁ tatphalamaśnute | Svayaṁ bhramati saṁsāre svayaṁ tasmādvimucyate ||
एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः।
Eko hi doṣo guṇasannipāte nimajjatīndoḥ kiraṇeṣvivāṅkaḥ |
स्त्रीणां द्विगुण आहारो लज्जा चापि चतुर्गुणा। साहसं षड्गुणं चैव कामश्चाष्टगुणः स्मृतः॥
Strīṇāṁ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturguṇā | Sāhasaṁ ṣaḍguṇaṁ caiva kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
